Thứ Ba, ngày 04 tháng 9 năm 2012

Khay trà trên đất Hà Thành xưa



Khay trà cổ

Đó là một thứ đồ dùng khá đặc biệt trong những ngôi nhà cổ xưa ở Hà Nội. Ngày nay, do nhịp sống hiện đại và sự phát triển của ngôn ngữ mà khay trà đã trở nên cổ cổ, là lạ.

Khay trà xưa được biết đến nhiều ở những nhà gia giáo Hà thành. Thứ được cho là quý thường làm bằng gỗ trắc rồi khảm ốc; có loại lại bằng mun hoặc sơn son – thếp vàng… Cũng có loại được cẩn thận bịt bạc hoặc đồng ở các góc. Con cháu hoặc có kẻ tham, ngu dốt, đã cậy cả phần bạc bọc góc để mại cho các cửa hiệu ở phố Hàng Bạc. Chẳng biết số bạc bán được mấy đồng, nhưng vật cứng ác nghiệt để nậy miếng bạc đã làm hỏng cả một tác phẩm nghệ thuật!

Dòng cổ ngoạn này không chỉ phong phú về chất liệu, mà còn đa dạng về kiểu dáng từ vuông, tròn đến chữ nhật, ô van hoặc theo hình cánh sen… Thế của chúng có lúc kêu: “vó nai” đến yêu kiều, khi lại gọi “chân quỳ – dạ cá” thật vững chãi… Có đến cả trăm mỹ từ như: Lá lan, trúc quân tử, rồi cả công hầu khanh tướng… cũng chỉ để gọi một chiếc khay nơi bàn khách. Thế đủ thấy, khay trà chiếm một vị trí như thế nào dưới nếp nhà xưa. Ngày nay, lũ trẻ khó tin khi hay rằng, một trong những bài học luân lý đầu tiên của một người trưởng thành hồi nửa cuối thế kỷ trước chỉ là lau chiếc khay trà mỗi sáng cho ông bà trước khi cắp sách tới trường! Cũng xin lưu ý rằng, thời gian đó – nửa cuối thế kỷ XX – cuộc sống của người dân Hà Nội chẳng mấy dễ dàng. Nhưng, như một nét giáo huấn thấm sâu, chiếc khay trà bé nhỏ đã thành nơi thể hiện lòng thành kính bình dị nhưng rất đỗi sâu sắc mỗi khi nhớ lại.

Hiếm nhà nay còn giữ được một chiếc khay trà đúng cổ. Phần lớn chúng đã mục nát theo thời gian do sức phá của nước hoặc chút lỡ tay của “trà nô”. Các cuộc di chuyển bất đắc dĩ vì chiến tranh cũng khiến những chiếc khay của một thời mai một mau hơn. Do đó, khay trà cổ ngoài công dụng vốn có càng phô diễn vẻ đẹp xưa.


Khay trà hình lá cây

Cũng cần nêu lại rằng, lịch sử Đại Việt ta có chất keo Phật giáo; trà lại có khởi nguyên chính từ đây. Do đó, có nhiều khay trà cổ bằng gỗ mang hình cánh sen – biểu tượng của tôn giáo này. Khay cánh sen khá hiếm, nhất là loại có khảm, khắc công phu. Cũng có khay cánh sen nải son, thếp vàng khoe vẻ lộng lẫy, thường dùng trong việc tế lễ.

Phổ biến và được ưa chuộng nhiều ở đất Kinh Kỳ vẫn là khay Lá lan. Đây là loại khay nhỏ, chân thấp, thành gọt “bo măng”, khảm ốc, để vừa một bộ trà xinh. Đề tài khảm trên khay rất phong phú; nhưng có thể phân biệt thành hai dạng chủ yếu gồm: Hoa thảo và Nhân vật. Hoa thảo vô cùng biến hóa dưới dạng: Xuân-Hạ-Thu-Đông, còn gọi Tứ bình. Dưới bàn tay người thợ khảm tài hoa, Tứ bình thể hiện vô số những khung cảnh dung dị trong đời sống tự nhiên: Lúc thì một khóm sen, khi lại vài ngọn lau lao xao tiếng nhạn. Có khung cảnh tả một bến nước thanh bình với: Phi-Minh-Túc-Thực – cảnh đàn vịt, con bay, con kêu, con nghỉ và con đang mò mồi. Thật là thiên hình vạn trạng không sao kể hết. Nhưng tựu trung đều là những cảnh đồng quê thật gần gặn. Còn Nhân vật, thấy phổ biến nhất vẫn là các tích rút từ các tiểu thuyết chương – hồi bên Trung Quốc. Các tích “Lưu Bị quá Đàn Khê”, “Lã Bố hí Điêu Thuyền” hoặc “Thái công điếu Vị” (Khương Tử Nha câu cá bên sông Vị Thủy hay Lã Vọng câu cá)… thường được thể hiện. Cũng thấy khảm cảnh “Vinh quy bái tổ” với “Lọng anh đi trước, võng nàng theo sau”… Các vị quan võ thích loại khảm Nhân vật; ngược lại cánh văn ưa Hoa thảo hơn. Chiếc khay được xem là “cũ kỹ” luôn khảm cả mặt ngoài lẫn mặt trong của thành khay.

Ngoài Lá lan, một loại nữa cũng khá phổ biến là Thành đứng hay còn gọi: Khay chân cao. Về chế tác, chân cao có vẻ tân kỳ hơn, thoạt nhìn thấy bề thế. Nhưng loại cẳng dài này dù “chân quỳ” hay “vó nai” xem ra gây chút bất tiện trong sử dụng. Nhưng như thế, chân cao không phải là dễ kiếm. Có chiếc thuộc dạng này, được làm bằng ngà voi rất đắt giá. ít thấy khay thành đứng khảm; đa phần được chạm thủng bằng một dải hoa văn liên tục và bịt bạc hoặc đồng ở bốn góc.

Do lâu ngày, phần lớn hoa văn khảm trên khay cổ đều đã rất yếu. Hà Nội Ngàn năm xin mách bạn, nếu nhà có khay khảm ốc cũ – giàu lượng đá vôi – muốn bảo quản tốt, nên tránh để chúng ở nơi khô nóng hoặc quá ẩm ướt.

Nhật Nam

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét